Nguyên tắc lập báo cáo tài chính kế toán cần nắm rõ

Nguyên tắc lập báo cáo tài chính là nội dung kế toán quan trọng mà doanh nghiệp cần nắm rõ để đảm bảo số liệu được ghi nhận, tổng hợp và trình bày chính xác, minh bạch theo quy định pháp luật. Đặc biệt, bên cạnh các nguyên tắc áp dụng khi doanh nghiệp hoạt động liên tục, kế toán còn cần lưu ý những trường hợp đặc thù như thay đổi kỳ kế toán, chuyển đổi loại hình doanh nghiệp, chia tách, sáp nhập hoặc thay đổi đơn vị tiền tệ trong kế toán. Bài viết dưới đây của phần mềm kế toán MISA AMIS Kế toán sẽ tổng hợp các nguyên tắc lập và trình bày BCTC theo quy định hiện hành, giúp kế toán áp dụng đúng trong từng trường hợp và hạn chế sai sót khi lập báo cáo.

1. Nguyên tắc lập và trình bày Báo cáo tài chính của doanh nghiệp đáp ứng giả định hoạt động liên tục 

Căn cứ Điều 20 Thông tư 99/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính, doanh nghiệp đáp ứng giả định hoạt động liên tục khi lập và trình bày Báo cáo tài chính (BCTC) phải tuân thủ 7 nguyên tắc sau:

Nguyên tắc 1: Tuân thủ theo Chuẩn mực kế toán

Việc lập và trình bày Báo cáo tài chính phải tuân thủ các quy định tại Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 21 – Trình bày Báo cáo tài chính và các Chuẩn mực kế toán Việt Nam khác có liên quan. Các thông tin trọng yếu phải được giải trình để giúp người đọc hiểu đúng thực trạng tình hình tài chính của doanh nghiệp.

Nguyên tắc 2: Tôn trọng bản chất kinh tế

Báo cáo tài chính phải phản ánh đúng bản chất kinh tế của các giao dịch và sự kiện thay vì chỉ căn cứ vào hình thức pháp lý của các giao dịch, sự kiện đó. Nguyên tắc này yêu cầu thông tin kế toán phải thể hiện đúng bản chất thực tế của hoạt động kinh tế, giúp người sử dụng BCTC đánh giá chính xác tình hình tài chính và kết quả kinh doanh của doanh nghiệp.

Nguyên tắc 3: Nguyên tắc ghi nhận tài sản và nợ phải trả

Khi lập và trình bày Báo cáo tài chính, doanh nghiệp phải đảm bảo nguyên tắc:

• Tài sản không được ghi nhận cao hơn giá trị có thể thu hồi
• Nợ phải trả không được ghi nhận thấp hơn nghĩa vụ phải thanh toán

Nguyên tắc này nhằm đảm bảo giá trị tài sản và các nghĩa vụ tài chính được phản ánh phù hợp với thực tế, hạn chế tình trạng ghi nhận sai lệch tình hình tài chính của doanh nghiệp.

Nguyên tắc 4: Phân loại tài sản và nợ phải trả

Theo quy định tại khoản 4 Điều 20 Thông tư 99/2025/TT-BTC, tài sản và nợ phải trả trên Báo cáo tình hình tài chính phải được trình bày thành ngắn hạn và dài hạn. Các chỉ tiêu được sắp xếp theo tính thanh khoản giảm dần.

Cụ thể, việc phân loại tài sản và nợ phải trả được thực hiện như sau:

Đối với tài sản

Một tài sản được phân loại là tài sản ngắn hạn khi thuộc một trong các trường hợp:

• Doanh nghiệp dự kiến thu hồi tài sản hoặc dự tính bán, sử dụng tài sản đó trong 1 chu kỳ kinh doanh thông thường
• Doanh nghiệp nắm giữ tài sản chủ yếu cho mục đích thương mại
• Doanh nghiệp dự kiến thu hồi tài sản trong thời hạn từ 12 tháng trở xuống kể từ ngày kết thúc kỳ kế toán
• Tài sản là tiền hoặc tương đương tiền, trừ trường hợp tài sản này bị cấm trao đổi hoặc không được sử dụng để thanh toán nghĩa vụ nợ phải trả trên 12 tháng kể từ ngày kết thúc kỳ kế toán

Những tài sản không đáp ứng được các điều kiện phân loại ngắn hạn trên sẽ được xếp vào tài sản dài hạn.

Đối với nợ phải trả

Một khoản nợ phải trả được phân loại là nợ ngắn hạn khi thuộc một trong các trường hợp sau:

• Doanh nghiệp dự kiến thanh toán khoản nợ phải trả trong 1 chu kỳ kinh doanh thông thường
• Doanh nghiệp nắm giữ khoản nợ phải trả chủ yếu vì mục đích kinh doanh
• Khoản nợ phải trả đến hạn thanh toán trong thời hạn từ 12 tháng trở xuống kể từ ngày kết thúc kỳ kế toán
• Doanh nghiệp không có quyền từ chối nghĩa vụ thanh toán khoản nợ phải trả tại bất kỳ thời điểm nào trong thời hạn 12 tháng trở xuống kể từ ngày kết thúc kỳ kế toán

Đối với các khoản nợ phải trả là một phần vốn lưu động được sử dụng trong chu kỳ kinh doanh thông thường như khoản phải trả nhà cung cấp, chi phí phải trả nhân viên và các chi phí phải trả khác phục vụ hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp vẫn phải phân loại là nợ ngắn hạn, kể cả khi thời hạn thanh toán trên 12 tháng kể từ ngày kết thúc kỳ kế toán.

Những khoản nợ phải trả không đáp ứng điều kiện phân loại ngắn hạn được phân loại là nợ dài hạn.

Một số yêu cầu bổ sung khi phân loại tài sản và nợ phải trả:

• Trường hợp doanh nghiệp phân loại tài sản và nợ phải trả theo chu kỳ kinh doanh thông thường, phải thuyết minh giá trị dự kiến thu hồi hoặc thanh toán trên 12 tháng đối với từng dòng chỉ tiêu có liên quan
• Chu kỳ kinh doanh thông thường được áp dụng để phân loại tài sản và nợ phải trả phải thống nhất với nhau. Nếu không thể xác định rõ chu kỳ kinh doanh thông thường thì chu kỳ kinh doanh được coi là 12 tháng
• Khi lập BCTC, doanh nghiệp phải tái phân loại tài sản và nợ phải trả dài han của kỳ trước thành ngắn hạn trong kỳ này nếu các khoản mục đáp ứng điều kiện phân loại ngắn hạn theo quy định, trừ trường hợp không được tái phân loại theo hướng dẫn tại Thông tư 99/2025

Ngoài ra, đối với các khoản nợ phải trả được phân loại là ngắn hạn, nếu sau ngày kết thúc kỳ kế toán xảy ra các sự kiện như thỏa thuận gia hạn nợ ngắn hạn thành dài hạn, khắc phục vi phạm thỏa thuận nợ dài hạn hoặc được chủ nợ cho phép ân hạn để khắc phục vi phạm, doanh nghiệp phải xem xét quy định về sự kiện phát sinh sau ngày kết thúc kỳ kế toán không cần điều chỉnh và thực hiện thuyết minh theo quy định.

Nguyên tắc 5: Trình bày rõ ràng

Tài sản và nợ phải trả phải được trình bày riêng biệt trên Báo cáo tài chính. Doanh nghiệp chỉ được thực hiện bù trừ tài sản và nợ phải trả khi các khoản mục liên quan đến cùng một đối tượng, có vòng quay nhanh, thời gian đáo hạn ngắn và phát sinh từ các giao dịch, sự kiện cùng loại.

Việc trình bày riêng biệt giúp người sử dụng BCTC đánh giá rõ quy mô tài sản, nghĩa vụ nợ và khả năng thanh toán của doanh nghiệp.

Nguyên tắc 6: Phù hợp và thận trọng

Các khoản mục doanh thu, thu nhập và các chi phí liên quan trực tiếp tới việc tạo ra các khoản doanh thu, thu nhập đó phải được trình bày theo nguyên tắc phù hợp và đảm bảo nguyên tắc thận trọng.

Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ phải phản ánh các khoản mục doanh thu, thu nhập, chi phí và luồng tiền của kỳ báo cáo.

Trường hợp phát hiện Báo cáo tài chính của các kỳ trước có sai sót trọng yếu, doanh nghiệp phải thực hiện điều chỉnh hồi tố theo quy định.

Nguyên tắc này giúp đảm bảo doanh thu, thu nhập và chi phí được ghi nhận phù hợp, đồng thời hạn chế việc đánh giá quá cao kết quả kinh doanh hoặc giá trị tài sản của doanh nghiệp.

Nguyên tắc 7: Nguyên tắc loại trừ

Trường hợp doanh nghiệp có các đơn vị trực thuộc, Báo cáo tài chính của doanh nghiệp phải tổng hợp thông tin tài chính của trụ sở chính và các đơn vị trực thuộc.

Khi tổng hợp BCTC, doanh nghiệp phải thực hiện loại trừ:

• Số dư các khoản mục nội bộ trên Báo cáo tình hình tài chính.
• Các khoản doanh thu, chi phí phát sinh từ giao dịch nội bộ.
• Các khoản lãi, lỗ chưa thực hiện phát sinh từ các giao dịch nội bộ.

Việc loại trừ các khoản mục nội bộ nhằm tránh ghi nhận trùng lặp doanh thu, chi phí, tài sản và nghĩa vụ phải trả, đảm bảo BCTC phản ánh chính xác tình hình tài chính và kết quả hoạt động của toàn doanh nghiệp.

2. Lập và trình bày Báo cáo tài chính khi doanh nghiệp không đáp ứng giả định hoạt động liên tục

Căn cứ Điều 24 Thông tư 99/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính, khi doanh nghiệp không đáp ứng giả định hoạt động liên tục, việc lập và trình bày Báo cáo tài chính (BCTC) phải tuân thủ các nguyên tắc và yêu cầu sau:

Nguyên tắc 1 – Xác định doanh nghiệp không đáp ứng giả định hoạt động liên tục 

Khi lập và trình bày báo cáo tài chính, doanh nghiệp phải xem xét các dấu hiệu không đáp ứng giả định hoạt động liên tục.

Doanh nghiệp bị coi là không hoạt động liên tục nếu dự kiến xảy ra một trong các trường hợp dưới đây trong thời gian 12 tháng trở xuống kể từ thời điểm kết thúc kỳ kế toán:

• Doanh nghiệp bị giải thể
• Doanh nghiệp bị phá sản
• Doanh nghiệp ngừng sản xuất, kinh doanh
• Doanh nghiệp thu hẹp đáng kể quy mô hoạt động

Ngoài ra, khi có các yếu tố không chắc chắn trọng yếu có thể gây ra sự nghi ngờ lớn về khả năng hoạt động liên tục, doanh nghiệp phải thuyết minh về tình hình hoạt động liên tục trong báo cáo tài chính.

Theo khoản 2 điều 24 Thông tư 99/2025/TT-BTC, trong các trường hợp dưới đây, doanh nghiệp vẫn được coi là hoạt động liên tục và không phải lập, trình bày BCTC trên cơ sở không đáp ứng giả định hoạt động liên tục:

• Chuyển đổi loại hình doanh nghiệp, gồm trường hợp cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần
• Bị chia, tách, hợp nhất, sáp nhập doanh nghiệp
• Chuyển doanh nghiệp (công ty con) thành đơn vị trực thuộc (chi nhánh) hoặc ngược lại

Nguyên tắc 2 – Lập đầy đủ các Báo cáo tài chính theo quy định 

Khi không đáp ứng giả định hoạt động liên tục, doanh nghiệp vẫn phải lập đầy đủ các Báo cáo tài chính năm theo quy định tại khoản 3 Điều 24 Thông tư 99/2025/TT-BTC, bao gồm:

Báo cáo tài chính	Mẫu biểu áp dụng	Hình thức trình bày
Báo cáo tình hình tài chính	B01-DNKLT	Theo mẫu riêng
Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh	B02-DNKLT	Theo mẫu chung tương tự doanh nghiệp đáp ứng giả định hoạt động liên tục
Báo cáo lưu chuyển tiền tệ	B03-DNKLT	Theo mẫu chung tương tự doanh nghiệp đáp ứng giả định hoạt động liên tục
Thuyết minh Báo cáo tài chính	B09-DNKLT	Theo mẫu riêng

Như vậy, dù không còn đáp ứng giả định hoạt động liên tục, doanh nghiệp vẫn phải lập đầy đủ 4 báo cáo thành phần, đảm bảo phản ánh tình hình tài chính, kết quả kinh doanh và luồng tiền của doanh nghiệp.

Nguyên tắc 3 – Tái phân loại tài sản và nợ phải trả 

Trường hợp giả định hoạt động liên tục không còn phù hợp tại thời điểm kết thúc kỳ kế toán, doanh nghiệp phải tái phân loại tài sản dài hạn và nợ phải trả dài hạn thành tài sản ngắn hạn và nợ phải trả ngắn hạn.

Việc tái phân loại nhằm phản ánh đúng khả năng thu hồi tài sản và nghĩa vụ thanh toán của doanh nghiệp trong tình trạng chuẩn bị giải thể, phá sản, ngừng sản xuất, kinh doanh hoặc thu hẹp đáng kể quy mô hoạt động.

Đồng thời, doanh nghiệp phải đánh giá lại toàn bộ tài sản và nợ phải trả theo quy định tại khoản 4 Điều 24 Thông tư 99/2025/TT-BTC, trừ các trường hợp được miễn đánh giá lại theo khoản 5 Điều này.

Nguyên tắc 4 – Đánh giá lại tài sản và nợ phải trả

Khi doanh nghiệp không còn đáp ứng giả định hoạt động liên tục, doanh nghiệp phải đánh giá lại toàn bộ tài sản và nợ phải trả tại thời điểm kết thúc kỳ kế toán, trừ các trường hợp được miễn đánh giá lại theo quy định.

Trường hợp không phải đánh giá lại tài sản và nợ phải trả

Theo khoản 5 Điều 24 Thông tư 99/2025/TT-BTC, doanh nghiệp không phải đánh giá lại tài sản và nợ phải trả nếu bên thứ ba kế thừa quyền đối với tài sản hoặc nghĩa vụ đối với nợ phải trả trong các trường hợp:

• Từng khoản mục tài sản cụ thể được một bên khác cam kết, bảo lãnh thu hồi cho đơn vị bị giải thể, phá sản theo giá trị sổ sách và việc thu hồi diễn ra trước thời điểm đơn vị chính thức ngừng hoạt động.
• Từng khoản mục nợ phải trả cụ thể được một bên thứ ba cam kết, bảo lãnh thanh toán cho đơn vị bị giải thể, phá sản và đơn vị bị giải thể, phá sản chỉ có nghĩa vụ thanh toán lại cho bên thứ ba đó theo giá trị sổ sách.

Nguyên tắc đánh giá lại tài sản

Theo điểm a khoản 6 Điều 24 Thông tư 99/2025/TT-BTC, việc đánh giá lại tài sản được thực hiện theo từng nhóm như sau:

Nhóm tài sản	Nguyên tắc đánh giá lại
Hàng tồn kho, tài sản sinh học, chi phí sản xuất, kinh doanh dở dang dài hạn, thiết bị, vật tư, phụ tùng thay thế dài hạn	Giá thấp hơn giữa giá gốc và giá trị thuần có thể thực hiện được
TSCĐ hữu hình, TSCĐ vô hình, bất động sản đầu tư, chi phí xây dựng cơ bản dở dang	Giá thấp hơn giữa giá trị còn lại và giá trị có thể thu hồi (giá thanh lý trừ chi phí thanh lý ước tính)
TSCĐ thuê tài chính có điều khoản bắt buộc mua lại	Đánh giá lại và ghi nhận tương tự như TSCĐ của doanh nghiệp
TSCĐ thuê tài chính được trả lại cho bên cho thuê	Đánh giá lại và ghi nhận theo số nợ thuê tài chính còn phải trả cho bên cho thuê
Chứng khoán kinh doanh	Giá trị hợp lý
Đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn, các khoản phải thu, khoản đầu tư vào công ty con, công ty liên doanh, liên kết và đơn vị khác	Giá thấp hơn giữa giá trị ghi sổ và giá trị có thể thu hồi (giá có thể bán trừ chi phí bán ước tính)

Nguyên tắc đánh giá lại nợ phải trả

Theo điểm b khoản 6 Điều 24 Thông tư 99/2025/TT-BTC:

Trường hợp các bên có thỏa thuận bằng văn bản về số phải trả, doanh nghiệp thực hiện đánh giá lại theo số tiền đã thỏa thuận.

Trường hợp không có thỏa thuận cụ thể, việc đánh giá lại được thực hiện theo nguyên tắc:

• Nợ phải trả bằng tiền: Được đánh giá lại và ghi nhận theo giá cao hơn giữa giá trị ghi sổ khoản nợ phải trả và giá trị khoản nợ trả trước thời hạn theo quy định của hợp đồng.
• Nợ phải trả bằng tài sản tài chính: Được đánh giá lại và ghi nhận theo giá cao hơn giữa giá trị ghi sổ khoản nợ phải trả và giá trị hợp lý của tài sản tài chính đó.
• Nợ phải trả bằng hàng tồn kho: Được đánh giá lại và ghi nhận theo giá cao hơn giữa giá trị ghi sổ khoản nợ phải trả và giá mua (cộng các chi phí liên quan trực tiếp) hoặc giá thành sản xuất hàng tồn kho.
• Nợ phải trả bằng TSCĐ: Được đánh giá lại và ghi nhận theo giá cao hơn giữa giá trị ghi sổ khoản nợ phải trả và giá mua (cộng các chi phí liên quan trực tiếp) hoặc giá trị còn lại của TSCĐ.

Nguyên tắc đánh giá lại các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ

Theo điểm c khoản 6 Điều 24 Thông tư 99/2025/TT-BTC, các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ được đánh giá lại theo tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp thường xuyên có giao dịch tại thời điểm kết thúc kỳ kế toán như bình thường.

Riêng số dư các khoản tiền gửi không kỳ hạn bằng ngoại tệ, doanh nghiệp phải đánh giá lại theo tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp mở tài khoản tiền gửi không kỳ hạn.

Nguyên tắc 5 – Thay đổi phương pháp kế toán một số khoản mục tài sản

Khi doanh nghiệp không đáp ứng giả định hoạt động liên tục, phương pháp kế toán đối với một số khoản mục tài sản phải được thay đổi theo khoản 7 Điều 24 Thông tư 99/2025/TT-BTC.

Cụ thể:

• Đối với việc trích lập dự phòng và đánh giá tổn thất tài sản: Các khoản dự phòng hoặc tổn thất tài sản được ghi giảm trực tiếp vào giá trị ghi sổ của tài sản, không thực hiện trích lập dự phòng trên Tài khoản 229 – Dự phòng tổn thất tài sản.
• Đối với việc tính khấu hao và ghi nhận tổn thất TSCĐ, bất động sản đầu tư: Khoản khấu hao hoặc tổn thất được ghi giảm trực tiếp vào giá trị ghi sổ của tài sản, không sử dụng Tài khoản 214 – Hao mòn tài sản cố định để phản ánh hao mòn lũy kế.

Nguyên tắc 6 – Xử lý các vấn đề tài chính khi doanh nghiệp không đáp ứng giả định hoạt động liên tục

Theo khoản 8 Điều 24 Thông tư 99/2025/TT-BTC, khi giả định hoạt động liên tục không còn phù hợp, doanh nghiệp phải xử lý một số vấn đề tài chính sau:

Thứ nhất, trích trước các khoản lỗ dự kiến và ghi nhận nghĩa vụ phải trả

Doanh nghiệp phải thực hiện trích trước vào chi phí để xác định kết quả kinh doanh đối với các khoản lỗ dự kiến phát sinh trong tương lai nếu khả năng phát sinh khoản lỗ là tương đối chắc chắn và giá trị khoản lỗ được ước tính một cách đáng tin cậy.

Đồng thời, doanh nghiệp phải ghi nhận nghĩa vụ hiện tại đối với các khoản phải trả, kể cả trong trường hợp chưa có đầy đủ hồ sơ, tài liệu (như biên bản nghiệm thu khối lượng của nhà thầu…) nhưng chắc chắn phải thanh toán.

Thứ hai, xử lý chênh lệch đánh giá lại tài sản

Đối với khoản chênh lệch đánh giá lại tài sản lũy kế thuộc phần vốn chủ sở hữu, doanh nghiệp thực hiện kết chuyển vào thu nhập khác nếu phát sinh lãi hoặc chi phí khác nếu phát sinh lỗ.

Thứ ba, xử lý chênh lệch tỷ giá

Đối với khoản chênh lệch tỷ giá đang phản ánh lũy kế trên Báo cáo tình hình tài chính, doanh nghiệp kết chuyển toàn bộ vào doanh thu hoạt động tài chính nếu phát sinh lãi hoặc chi phí tài chính nếu phát sinh lỗ.

Thứ tư, xử lý các khoản chi phí chờ phân bổ chưa phân bổ hết

Các khoản chi phí chờ phân bổ chưa phân bổ hết được ghi giảm toàn bộ để tính vào chi phí sản xuất, kinh doanh liên quan trong kỳ tùy theo từng nghiệp vụ cụ thể, tương tự như việc ghi nhận của doanh nghiệp đang hoạt động liên tục trong kỳ.

Thứ năm, xử lý lợi thế thương mại trên Báo cáo tài chính hợp nhất

Công ty mẹ dừng ghi nhận lợi thế thương mại trên Báo cáo tài chính hợp nhất. Phần lợi thế thương mại chưa phân bổ hết được tính ngay vào chi phí quản lý doanh nghiệp.

Thứ sáu, xử lý chênh lệch lãi, lỗ khi đánh giá lại tài sản và nợ phải trả

Các khoản chênh lệch lãi, lỗ khi đánh giá lại tài sản và nợ phải trả sau khi bù trừ với số dự phòng đã trích lập (nếu có) được ghi nhận vào doanh thu hoạt động tài chính, thu nhập khác hoặc chi phí tài chính, chi phí khác tùy từng khoản mục cụ thể, tương tự như việc ghi nhận của doanh nghiệp đang hoạt động liên tục.

Nguyên tắc 7 – Thuyết minh Báo cáo tài chính và trình bày số liệu so sánh

Theo khoản 9 Điều 24 Thông tư 99/2025/TT-BTC, khi giả định hoạt động liên tục không còn phù hợp, doanh nghiệp phải thuyết minh chi tiết về khả năng tạo tiền, thanh toán nợ phải trả và thanh toán vốn chủ sở hữu cho các cổ đông.

Đồng thời, doanh nghiệp phải phân loại lại các số liệu so sánh trên Báo cáo tài chính của kỳ đầu tiên không đáp ứng giả định hoạt động liên tục, trừ trường hợp không thể thực hiện được, nhằm đảm bảo khả năng so sánh với kỳ báo cáo.

Khi thực hiện phân loại lại, doanh nghiệp phải trình bày tính chất, số liệu và lý do của việc phân loại lại.

Trường hợp không thể thực hiện việc phân loại lại các số liệu tương ứng mang tính so sánh, doanh nghiệp phải thuyết minh rõ và giải thích lý do không thể so sánh giữa thông tin của kỳ báo cáo và kỳ so sánh, cụ thể:

• Số tiền có khả năng thu hồi: Thuyết minh số tiền có khả năng thu hồi từ việc thanh lý, nhượng bán tài sản và thu hồi các khoản nợ phải thu.
• Khả năng thanh toán nợ phải trả: Thuyết minh khả năng thanh toán các khoản nợ theo thứ tự ưu tiên, chẳng hạn nợ Ngân sách Nhà nước, nợ người lao động, nợ vay và nợ nhà cung cấp.
• Khả năng thanh toán cho chủ sở hữu: Thuyết minh khả năng thanh toán vốn chủ sở hữu cho các cổ đông. Đối với công ty cổ phần, cần công bố rõ khả năng mỗi cổ phiếu sẽ nhận được bao nhiêu tiền.
• Thời gian thanh toán: Thuyết minh thời gian dự kiến tiến hành thanh toán các khoản nợ phải trả và vốn chủ sở hữu.
• Lý do không thể so sánh số liệu: Giải thích rõ nguyên nhân không thể so sánh thông tin giữa kỳ báo cáo và kỳ so sánh. Ví dụ, kỳ trước doanh nghiệp lập BCTC theo nguyên tắc đáp ứng giả định hoạt động liên tục, nhưng đến kỳ báo cáo doanh nghiệp dự kiến bị giải thể, phá sản, ngừng sản xuất, kinh doanh hoặc thu hẹp đáng kể quy mô hoạt động nên phải lập BCTC theo nguyên tắc không đáp ứng giả định hoạt động liên tục.

3. Nguyên tắc lập và trình bày Báo cáo tài chính khi thay đổi kỳ kế toán

Khi thay đổi kỳ kế toán, chẳng hạn doanh nghiệp chuyển từ năm tài chính theo năm dương lịch sang kỳ kế toán từ ngày 01/04 năm trước đến ngày 31/03 năm sau, doanh nghiệp phải khóa sổ kế toán và lập Báo cáo tài chính (BCTC) theo quy định tại Điều 21 Thông tư 99/2025/TT-BTC như sau:

Thứ nhất, lập Báo cáo tài chính cho giai đoạn chuyển tiếp

Việc thay đổi kỳ kế toán phải tuân thủ quy định của Luật Kế toán. Khi thay đổi kỳ kế toán năm, doanh nghiệp phải lập riêng BCTC cho giai đoạn giữa hai kỳ kế toán của năm tài chính cũ và năm tài chính mới.

Ví dụ: Doanh nghiệp đang áp dụng kỳ kế toán năm theo năm dương lịch, kết thúc ngày 31/12/2020 và chuyển sang kỳ kế toán mới từ ngày 01/04/2021 đến ngày 31/03 năm sau. Doanh nghiệp phải lập BCTC riêng cho giai đoạn chuyển tiếp từ ngày 01/01/2021 đến ngày 31/03/2021.

Thứ hai, trình bày số liệu trên Báo cáo tình hình tài chính

Toàn bộ số dư tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu tại thời điểm kết thúc kỳ kế toán trước khi chuyển đổi được ghi nhận là số dư đầu kỳ của kỳ kế toán mới và trình bày trong cột “Số đầu năm”.

Thứ ba, trình bày số liệu trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ

Đối với BCTC của giai đoạn chuyển tiếp giữa hai kỳ kế toán, số liệu được trình bày như sau:

• Cột “Kỳ này”: Trình bày số liệu phát sinh từ thời điểm cuối kỳ kế toán cũ đến thời điểm thay đổi kỳ kế toán.
• Cột “Kỳ trước”: Trình bày số liệu tương ứng trong kỳ kế toán trước hoặc số liệu của 12 tháng trên BCTC của năm tài chính liền trước.

Thứ tư, thuyết minh Báo cáo tài chính khi thay đổi kỳ kế toán

Doanh nghiệp phải thuyết minh rõ:

• Lý do phải thay đổi ngày kết thúc kỳ kế toán năm.
• Các số liệu tương ứng để so sánh được trình bày trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, Báo cáo lưu chuyển tiền tệ và các nội dung liên quan trong Thuyết minh BCTC.
• Trường hợp số liệu “Kỳ trước” trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ của kỳ này là số liệu 12 tháng của năm tài chính liền trước, doanh nghiệp phải thuyết minh về tính không thể so sánh giữa thông tin của kỳ báo cáo và kỳ so sánh theo quy định tại Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 21 – Trình bày Báo cáo tài chính.

4. Nguyên tắc lập và trình bày Báo cáo tài chính khi chuyển đổi hình thức sở hữu doanh nghiệp

Theo Điều 22 Thông tư 99/2025/TT-BTC, khi chuyển đổi loại hình doanh nghiệp, doanh nghiệp phải tiến hành khóa sổ kế toán và lập Báo cáo tài chính (BCTC) theo quy định của pháp luật.

Trong kỳ kế toán đầu tiên sau khi chuyển đổi, doanh nghiệp phải ghi sổ kế toán và trình bày BCTC theo các nguyên tắc sau:

Thứ nhất, đối với sổ kế toán phản ánh tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu:

Toàn bộ số dư tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu trên sổ kế toán của doanh nghiệp cũ trước khi chuyển đổi được ghi nhận là số dư đầu kỳ trên sổ kế toán của doanh nghiệp mới.

Thứ hai, đối với Báo cáo tình hình tài chính:

Toàn bộ số dư tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu kế thừa của doanh nghiệp cũ trước khi chuyển đổi được ghi nhận là số dư đầu kỳ của doanh nghiệp mới và trình bày trong cột “Số đầu năm”.

Thứ ba, đối với Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ:

• Cột “Kỳ này”: Trình bày số liệu kể từ thời điểm chuyển đổi loại hình doanh nghiệp đến cuối kỳ báo cáo đầu tiên.
• Cột “Kỳ trước”: Trình bày số liệu lũy kế kể từ đầu năm báo cáo đến thời điểm chuyển đổi loại hình doanh nghiệp.

Trường hợp không so sánh được giữa thông tin của kỳ báo cáo và thông tin kỳ so sánh, doanh nghiệp phải thuyết minh rõ lý do theo quy định của Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 21 – Trình bày Báo cáo tài chính.

5. Nguyên tắc lập và trình bày Báo cáo tài chính khi chia tách, sáp nhập doanh nghiệp

Khi thực hiện chia, tách, hợp nhất hoặc sáp nhập, doanh nghiệp phải khóa sổ kế toán, xác định giá trị tài sản thuần được chuyển giao và lập Báo cáo tài chính (BCTC) theo quy định pháp luật.

Theo Điều 23 Thông tư 99/2025/TT-BTC, việc ghi sổ kế toán và lập BCTC trong các trường hợp này được thực hiện theo nguyên tắc sau:

Nguyên tắc xác định giá trị tài sản thuần được chuyển giao

Việc xác định giá trị tài sản thuần mà doanh nghiệp nhận được phụ thuộc vào hình thức tổ chức lại doanh nghiệp và bản chất giao dịch.

Đối với trường hợp sáp nhập doanh nghiệp

Doanh nghiệp nhận sáp nhập xác định giá trị tài sản, nợ phải trả nhận từ doanh nghiệp bị sáp nhập theo các nguyên tắc:

• Sáp nhập giữa các doanh nghiệp dưới sự kiểm soát chung và giao dịch đáp ứng định nghĩa về hoạt động kinh doanh theo VAS 11 – Hợp nhất kinh doanh: Doanh nghiệp nhận sáp nhập ghi nhận tài sản, nợ phải trả nhận được theo giá trị ghi sổ trên BCTC riêng của doanh nghiệp bị sáp nhập tại thời điểm sáp nhập.
• Sáp nhập giữa các doanh nghiệp không dưới sự kiểm soát chung và giao dịch đáp ứng định nghĩa về hoạt động kinh doanh theo VAS 11: Doanh nghiệp nhận sáp nhập ghi nhận tài sản, nợ phải trả nhận được theo phương pháp mua quy định tại VAS 11 – Hợp nhất kinh doanh.
• Sáp nhập không đáp ứng định nghĩa về hoạt động kinh doanh theo VAS 11: Doanh nghiệp nhận sáp nhập ghi nhận tài sản, nợ phải trả nhận được như giao dịch mua một nhóm tài sản hoặc các tài sản thuần.

Đối với trường hợp hợp nhất doanh nghiệp

Doanh nghiệp mới được thành lập sau hợp nhất xác định giá trị tài sản, nợ phải trả nhận được theo nguyên tắc tương ứng với trường hợp sáp nhập:

• Nếu các doanh nghiệp hợp nhất dưới sự kiểm soát chung và giao dịch đáp ứng định nghĩa về hoạt động kinh doanh theo VAS 11, doanh nghiệp mới ghi nhận tài sản, nợ phải trả theo giá trị ghi sổ trên BCTC riêng của doanh nghiệp bị hợp nhất tại thời điểm hợp nhất.
• Nếu các doanh nghiệp không dưới sự kiểm soát chung và giao dịch đáp ứng định nghĩa về hoạt động kinh doanh theo VAS 11, doanh nghiệp mới ghi nhận tài sản, nợ phải trả theo phương pháp mua quy định tại VAS 11.
• Nếu giao dịch không đáp ứng định nghĩa về hoạt động kinh doanh theo VAS 11, doanh nghiệp mới ghi nhận tài sản, nợ phải trả như mua một nhóm tài sản hoặc các tài sản thuần.

Đối với trường hợp chia, tách doanh nghiệp

Doanh nghiệp mới được thành lập sau khi chia hoặc tách ghi nhận giá trị tài sản thuần nhận được từ doanh nghiệp bị chia, bị tách theo giá trị ghi sổ trên BCTC riêng của doanh nghiệp bị chia, bị tách tại thời điểm chia, tách.

Nguyên tắc ghi sổ kế toán và lập Báo cáo tài chính

Việc ghi sổ kế toán và trình bày BCTC được thực hiện khác nhau tùy theo hình thức tổ chức lại doanh nghiệp.

Đối với trường hợp sáp nhập doanh nghiệp

Doanh nghiệp nhận sáp nhập tiếp tục tồn tại và tiếp nhận tài sản, nợ phải trả, vốn chủ sở hữu từ doanh nghiệp bị sáp nhập.

Đối với sổ kế toán phản ánh tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu:

Phần giá trị tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu nhận về từ doanh nghiệp bị sáp nhập được ghi nhận là số phát sinh trong kỳ trên sổ kế toán của doanh nghiệp nhận sáp nhập. Dòng số dư đầu kỳ của tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu không thay đổi.

Đối với Báo cáo tình hình tài chính:

Phần giá trị tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu nhận về được tổng hợp để trình bày trong cột “Số cuối năm”. Cột “Số đầu năm” của doanh nghiệp nhận sáp nhập không thay đổi.

Đối với Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ:

Doanh nghiệp nhận sáp nhập chỉ ghi nhận và trình bày số liệu của doanh nghiệp bị sáp nhập kể từ thời điểm sáp nhập đến cuối kỳ báo cáo vào cột “Năm nay”.

Cột “Năm trước” của doanh nghiệp nhận sáp nhập không thay đổi.

Đối với trường hợp hợp nhất doanh nghiệp

Các doanh nghiệp bị hợp nhất chấm dứt tồn tại và thành lập doanh nghiệp mới.

Đối với sổ kế toán phản ánh tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu:

Phần giá trị tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu nhận về từ các doanh nghiệp bị hợp nhất được doanh nghiệp mới ghi nhận là số phát sinh trong kỳ trên sổ kế toán. Dòng số dư đầu kỳ không có số liệu.

Đối với Báo cáo tình hình tài chính:

Phần giá trị tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu nhận về được tổng hợp để trình bày trong cột “Số cuối năm”. Cột “Số đầu năm” của doanh nghiệp mới không có số liệu.

Đối với Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ:

Doanh nghiệp mới chỉ trình bày số liệu kể từ thời điểm hợp nhất doanh nghiệp đến cuối kỳ báo cáo đầu tiên vào cột “Năm nay”.

Cột “Năm trước” không có số liệu.

Đối với trường hợp chia doanh nghiệp

Doanh nghiệp bị chia chấm dứt tồn tại và các doanh nghiệp mới được thành lập để tiếp nhận tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu được bàn giao.

Đối với sổ kế toán phản ánh tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu:

Phần giá trị tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu được bàn giao từ doanh nghiệp bị chia được doanh nghiệp mới ghi nhận là số phát sinh trong kỳ trên sổ kế toán. Dòng số dư đầu kỳ không có số liệu.

Đối với Báo cáo tình hình tài chính:

Phần giá trị tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu kế thừa từ doanh nghiệp bị chia được tổng hợp để trình bày trong cột “Số cuối năm”. Cột “Số đầu năm” của doanh nghiệp mới không có số liệu.

Đối với Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ:

Doanh nghiệp mới chỉ trình bày số liệu kể từ thời điểm chia doanh nghiệp đến cuối kỳ báo cáo đầu tiên vào cột “Năm nay”.

Cột “Năm trước” không có số liệu.

Đối với trường hợp tách doanh nghiệp

Doanh nghiệp bị tách tiếp tục tồn tại, đồng thời thành lập doanh nghiệp mới để tiếp nhận một phần tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu.

Đối với sổ kế toán phản ánh tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu:

• Doanh nghiệp mới ghi nhận phần giá trị tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu được bàn giao từ doanh nghiệp bị tách là số phát sinh trong kỳ. Dòng số dư đầu kỳ không có số liệu.
• Doanh nghiệp bị tách giữ nguyên số dư đầu kỳ của tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu.

Đối với Báo cáo tình hình tài chính:

• Doanh nghiệp mới tổng hợp phần giá trị tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu nhận về để trình bày trong cột “Số cuối năm”. Cột “Số đầu năm” không có số liệu.
• Cột “Số đầu năm” của doanh nghiệp bị tách không thay đổi.

Đối với Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ:

• Doanh nghiệp mới chỉ trình bày số liệu kể từ thời điểm tách doanh nghiệp đến cuối kỳ báo cáo đầu tiên vào cột “Năm nay”. Cột “Năm trước” không có số liệu.
• Doanh nghiệp bị tách không tiếp tục ghi nhận và trình bày số liệu hoạt động của phần doanh nghiệp đã tách kể từ thời điểm tách đến cuối kỳ báo cáo.

Khi lập BCTC sau khi chia, tách, hợp nhất hoặc sáp nhập, doanh nghiệp cần lưu ý:

• Không áp dụng chung nguyên tắc không có số dư đầu kỳ cho tất cả các trường hợp. Nguyên tắc này áp dụng đối với doanh nghiệp mới được thành lập sau chia, tách, hợp nhất; không áp dụng cho doanh nghiệp nhận sáp nhập.
• Doanh nghiệp nhận sáp nhập tiếp tục duy trì số dư đầu kỳ và số liệu so sánh năm trước theo quy định tại Điều 23 Thông tư 99/2025/TT-BTC.
• Doanh nghiệp mới sau chia, tách, hợp nhất chỉ trình bày số liệu hoạt động kể từ thời điểm thực hiện giao dịch đến cuối kỳ báo cáo đầu tiên; cột “Năm trước” không có số liệu.
• Đối với doanh nghiệp bị tách, cần phân biệt phần hoạt động tiếp tục thuộc doanh nghiệp với phần hoạt động đã được chuyển giao cho doanh nghiệp mới để ghi nhận và trình bày số liệu phù hợp.

6. Nguyên tắc lập và trình bày Báo cáo tài chính khi thay đổi đơn vị tiền tệ trong kế toán

Theo Điều 5 Thông tư 99/2025/TT-BTC, doanh nghiệp được thay đổi đơn vị tiền tệ trong kế toán khi có sự thay đổi lớn về hoạt động quản lý và kinh doanh dẫn đến đơn vị tiền tệ đang sử dụng không còn đáp ứng các điều kiện xác định đơn vị tiền tệ trong kế toán theo quy định tại Điều 4 Thông tư này.

Việc thay đổi đơn vị tiền tệ trong kế toán chỉ được thực hiện tại thời điểm bắt đầu niên độ kế toán mới. Khi thay đổi, doanh nghiệp phải lập và trình bày Báo cáo tài chính (BCTC) theo các nguyên tắc sau:

Thứ nhất, chuyển đổi số dư kế toán sang đơn vị tiền tệ mới.

Tại kỳ kế toán đầu tiên kể từ khi thay đổi, doanh nghiệp phải chuyển đổi số dư các khoản mục trên sổ kế toán và Báo cáo tình hình tài chính sang đơn vị tiền tệ trong kế toán mới.

Tỷ giá áp dụng là tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình (bằng trung bình cộng giữa tỷ giá mua chuyển khoản và tỷ giá bán chuyển khoản) của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp thường xuyên có giao dịch tại ngày thay đổi đơn vị tiền tệ trong kế toán.

Ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp thường xuyên có giao dịch được xác định là ngân hàng mà doanh nghiệp có tần suất hoặc giá trị giao dịch nhiều hơn so với các ngân hàng khác.

Thứ hai, chuyển đổi số liệu so sánh trên Báo cáo tài chính.

Đối với thông tin so sánh (cột kỳ trước) trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và Báo cáo lưu chuyển tiền tệ, doanh nghiệp áp dụng tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp thường xuyên có giao dịch trong kỳ trước liền kề với kỳ thay đổi.

Thứ ba, thuyết minh Báo cáo tài chính khi thay đổi đơn vị tiền tệ trong kế toán.

Doanh nghiệp phải trình bày trong Bản thuyết minh Báo cáo tài chính:

• Lý do thay đổi đơn vị tiền tệ trong kế toán.
• Những ảnh hưởng đối với Báo cáo tài chính phát sinh từ việc thay đổi đơn vị tiền tệ trong kế toán (nếu có).

Kết luận

Nắm vững nguyên tắc lập báo cáo tài chính giúp doanh nghiệp đảm bảo tính chính xác, nhất quán và minh bạch của thông tin kế toán, đồng thời đáp ứng yêu cầu về lập và trình bày BCTC theo quy định hiện hành. Kế toán cần đặc biệt chú ý đến các trường hợp đặc thù như doanh nghiệp không đáp ứng giả định hoạt động liên tục, thay đổi kỳ kế toán, chuyển đổi loại hình, chia tách, hợp nhất, sáp nhập hoặc thay đổi đơn vị tiền tệ để lựa chọn phương pháp xử lý phù hợp.

MISA không chỉ là nền tảng cung cấp kiến thức kế toán sâu rộng mà còn phát triển phần mềm kế toán online MISA AMIS kế toán – giải pháp tài chính kế toán tích hợp, vừa dễ sử dụng, vừa thông minh và an toàn, đáp ứng đầy đủ nhu cầu của doanh nghiệp. Với những tiện ích và tính năng ưu việt, phần mềm hỗ trợ doanh nghiệp:

• Tự động nhập liệu: Nhập liệu chính xác từ hóa đơn và giao dịch ngân hàng, tiết kiệm thời gian cho kế toán viên.
• Đầy đủ các nghiệp vụ kế toán: Từ hạch toán, quản lý thuế đến lập báo cáo tài chính và quản lý công nợ.
• Tổng hợp báo cáo tự động: Hỗ trợ tự động tổng hợp số liệu lên báo cáo thuế, báo cáo tài chính, giúp doanh nghiệp nộp báo cáo chính xác và đúng hạn.
• Kết nối hệ sinh thái: Liên kết trực tiếp với ngân hàng điện tử và hệ thống quản lý hóa đơn điện tử, bán hàng, nhân sự…, giúp quản trị hoạt động kinh doanh một cách liền mạch, nhanh chóng.

Đăng ký nhận tư vấn và dùng thử miễn phí 15 ngày tại đây

Dùng ngay miễn phí