Hướng dẫn đọc và phân tích báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh

2. Cần làm gì để đọc Báo cáo kết quả kinh doanh doanh nghiệp?

Thứ nhất: Nắm được kết cấu của Báo cáo kết quả kinh doanh

• Phần 1: Kết quả từ hoạt động kinh doanh chính.
• Phần 2: Kết quả từ hoạt động TC.
• Phần 3: Kết quả từ hoạt động khác.

Thứ hai: Nhà quản trị cần hiểu được nội dung, ý nghĩa của từng chỉ tiêu trình bày trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh để đánh giá chính xác tình hình doanh thu, chi phí và lợi nhuận của doanh nghiệp.

Thứ ba: Thực hiện so sánh, phân tích và đánh giá các chỉ tiêu quan trọng trên báo cáo qua các kỳ kế toán, từ đó đưa ra nhận định về hiệu quả hoạt động, hỗ trợ ra quyết định quản trị và dự báo xu hướng kinh doanh trong tương lai.

Xem thêm: Hướng dẫn từng bước lập báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh

3. Các bước đọc và đánh giá các chỉ tiêu trên Báo cáo kết quả kinh doanh

Bước 1: Đọc thông tin các chỉ tiêu

Khi nhận Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh từ bộ phận kế toán, nhà quản trị cần kiểm tra kỳ báo cáo, đơn vị tính và các chỉ tiêu quan trọng để nắm bắt tình hình doanh thu, chi phí và lợi nhuận của doanh nghiệp.

Trước tiên, cần xem xét chỉ tiêu Lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp (Mã số 60) để xác định doanh nghiệp đang kinh doanh có lãi hay thua lỗ trong kỳ và mức lợi nhuận đạt được là bao nhiêu.

Tiếp theo, nhà quản trị nên xem chỉ tiêu Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hiện hành (Mã số 51) và Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hoãn lại (Mã số 52) để đánh giá ảnh hưởng của chi phí thuế đến lợi nhuận sau thuế. Lưu ý, chi phí thuế TNDN được ghi nhận trên báo cáo không đồng nhất với số thuế thực tế còn phải nộp. Để xác định nghĩa vụ thuế còn phải thực hiện, doanh nghiệp cần đối chiếu thêm với hồ sơ khai thuế, quyết toán thuế và số thuế đã tạm nộp.

Sau đó, cần phân tích các chỉ tiêu về doanh thu, giá vốn và chi phí để đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh. Trong đó, nhà quản trị nên đặc biệt chú trọng:

• Doanh thu thuần về bán hàng và cung cấp dịch vụ (Mã số 10): Phản ánh doanh thu sau khi trừ các khoản giảm trừ doanh thu.
• Giá vốn hàng bán (Mã số 11): Cho biết chi phí trực tiếp cấu thành giá vốn hàng hóa, sản phẩm, dịch vụ đã tiêu thụ.
• Lợi nhuận gộp về bán hàng và cung cấp dịch vụ (Mã số 20): Phản ánh phần lợi nhuận còn lại sau khi lấy doanh thu thuần trừ giá vốn hàng bán.
• Chi phí bán hàng (Mã số 25) và Chi phí quản lý doanh nghiệp (Mã số 26): Giúp đánh giá hiệu quả kiểm soát chi phí trong quá trình kinh doanh.
• Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh (Mã số 30): Phản ánh kết quả từ hoạt động kinh doanh và hoạt động tài chính theo các khoản mục được trình bày trên báo cáo.

Thông qua việc theo dõi các chỉ tiêu này, nhà quản trị có thể nhận diện tình hình tăng trưởng doanh thu, khả năng kiểm soát chi phí và hiệu quả tạo lợi nhuận của doanh nghiệp.

Lưu ý: Cần kiểm tra kỳ báo cáo (tháng, quý hoặc năm), đảm bảo số liệu đang được xem đúng với khoảng thời gian cần phân tích. Khi so sánh giữa các kỳ, cần sử dụng số liệu có cùng phạm vi và tính chất để tránh đưa ra nhận định sai lệch.

Trải nghiệm full tính năng miễn phí

Bước 2: Đánh giá các chỉ tiêu

Sau khi xác định các chỉ tiêu quan trọng, nhà quản trị cần phân tích kết quả kinh doanh theo từng nhóm hoạt động, bao gồm hoạt động kinh doanh chính, hoạt động tài chính và hoạt động khác.

Theo mẫu B02-DN ban hành kèm Thông tư 99/2025/TT-BTC, các chỉ tiêu được trình bày theo mã số cụ thể. Dựa trên những chỉ tiêu này, doanh nghiệp có thể xây dựng các bảng phân tích riêng để đánh giá hiệu quả từng nhóm hoạt động.

Kết quả hoạt động kinh doanh được xác định theo công thức tính như sau:

Kết quả hoạt động kinh doanh (lãi/lỗ) = Doanh thu – Chi phí

Cụ thể:

Đọc kết quả kinh doanh từ hoạt động bán hàng và cung cấp dịch vụ

Đây là nhóm chỉ tiêu giúp nhà quản trị đánh giá khả năng tạo doanh thu, kiểm soát giá vốn và hiệu quả hoạt động kinh doanh cốt lõi của doanh nghiệp.

Ví dụ, doanh nghiệp có số liệu giả định như sau:

STT	Chỉ tiêu	Mã số	Năm nay	Năm trước
1	Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ	01	1.200.000.000	1.000.000.000
2	Các khoản giảm trừ doanh thu	02	0	0
3	Doanh thu thuần về bán hàng và cung cấp dịch vụ	10	1.200.000.000	1.000.000.000
4	Giá vốn hàng bán	11	800.000.000	600.000.000
5	Lợi nhuận gộp về bán hàng và cung cấp dịch vụ	20	400.000.000	400.000.000
6	Chi phí bán hàng	25	120.000.000	100.000.000
7	Chi phí quản lý doanh nghiệp	26	214.000.000	200.000.000

Từ số liệu trên, có thể nhận thấy doanh thu thuần năm nay đạt 1,2 tỷ đồng, tăng 20% so với năm trước. Tuy nhiên, lợi nhuận gộp không thay đổi, vẫn ở mức 400 triệu đồng.

Điều này cho thấy giá vốn hàng bán tăng tương ứng với mức tăng doanh thu, khiến doanh nghiệp chưa cải thiện được lợi nhuận gộp dù quy mô bán hàng đã mở rộng.

Bên cạnh đó, chi phí bán hàng tăng 20%, từ 100 triệu đồng lên 120 triệu đồng; chi phí quản lý doanh nghiệp tăng 7%, từ 200 triệu đồng lên 214 triệu đồng.

Nếu chỉ xét lợi nhuận gộp sau khi trừ chi phí bán hàng và chi phí quản lý doanh nghiệp, lợi nhuận phân tích của nhóm hoạt động này đạt 66 triệu đồng, giảm 34% so với mức 100 triệu đồng của năm trước.

Đây là chỉ tiêu phân tích quản trị tự tính, không phải chỉ tiêu Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh (Mã số 30) trên BCKQHĐKD.

Thông qua kết quả phân tích, nhà quản trị cần tiếp tục xem xét cơ cấu giá vốn, chính sách giá bán, chi phí bán hàng và chi phí quản lý để xác định nguyên nhân khiến lợi nhuận giảm. Đối với doanh nghiệp đã xây dựng kế hoạch doanh thu và định mức chi phí, nên đối chiếu số liệu thực tế với kế hoạch để đánh giá hiệu quả quản trị trong kỳ.

Đọc kết quả kinh doanh từ hoạt động tài chính

Hoạt động tài chính có thể tạo ra doanh thu hoặc phát sinh chi phí, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của doanh nghiệp.

Theo mẫu B02-DN hiện hành, nhà quản trị cần quan tâm đến các chỉ tiêu:

STT	Chỉ tiêu	Mã số	Năm nay	Năm trước
1	Doanh thu hoạt động TC	21	4..000.000	5.000.000
2	Chi phí tài chính	22	30.000.000	50.000.000
3	Chênh lệch doanh thu và chi phí tài chính		-26.000.000	-45.000.000

Đánh giá sơ bộ: Chênh lệch giữa doanh thu và chi phí tài chính năm nay âm 26 triệu đồng, so với mức âm 45 triệu đồng năm trước. Như vậy, khoản lỗ chênh lệch từ hoạt động tài chính đã giảm 19 triệu đồng, tương đương khoảng 42,22%.

Nguyên nhân chủ yếu là chi phí tài chính giảm từ 50 triệu đồng xuống còn 30 triệu đồng, trong khi doanh thu tài chính chỉ giảm 1 triệu đồng.

Để đánh giá chính xác hơn, nhà quản trị cần xem xét chi tiết các khoản doanh thu và chi phí tài chính phát sinh. Doanh thu hoạt động tài chính có thể bao gồm lãi tiền gửi, lãi cho vay, cổ tức và lợi nhuận được chia, lãi chênh lệch tỷ giá cùng các khoản doanh thu tài chính khác. Chi phí tài chính có thể bao gồm chi phí đi vay, lỗ chênh lệch tỷ giá và các khoản chi phí tài chính khác.

Đặc biệt, cần chú ý chỉ tiêu Chi phí đi vay (Mã số 24) được trình bày riêng để cung cấp thông tin chi tiết về chi phí tài chính. Khi phân tích tổng chi phí tài chính, không cộng trùng chỉ tiêu này với Mã số 23.

Đọc kết quả kinh doanh từ hoạt động khác

Bên cạnh hoạt động kinh doanh chính và hoạt động tài chính, doanh nghiệp còn có thể phát sinh các khoản thu nhập và chi phí khác trong kỳ.

STT	Chỉ tiêu	Mã số	Năm nay	Năm trước
1	Thu nhập khác	31	0	200.000.000
2	Chi phí khác	32	0	185.000.000
3	Lợi nhuận khác (40 = 31 – 32)	40	0	15.000.000

Đánh giá sơ bộ: Năm nay, doanh nghiệp không phát sinh thu nhập và chi phí khác nên lợi nhuận khác bằng 0 đồng, giảm 15 triệu đồng so với năm trước.

Nhà quản trị cần xem xét bản chất từng khoản thu nhập và chi phí khác để xác định nguyên nhân phát sinh, đánh giá tính bất thường và mức độ ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh chung.

Lưu ý, theo mẫu B02-DN hiện hành, lãi/lỗ từ hoạt động bán, thanh lý bất động sản đầu tư được trình bày riêng tại Mã số 21, không gộp chung vào thu nhập khác và chi phí khác.

Đọc kết quả tổng hoạt động kinh doanh doanh nghiệp

Sau khi đánh giá từng nhóm chỉ tiêu, nhà quản trị cần tổng hợp kết quả để xác định lợi nhuận kế toán trước thuế của doanh nghiệp.

Theo mẫu B02-DN ban hành kèm Thông tư 99/2025/TT-BTC, công thức xác định như sau:

Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh (Mã số 30) = Mã số 20 + Mã số 21 + Mã số 22 – (Mã số 23 + Mã số 25 + Mã số 26).

Tổng lợi nhuận kế toán trước thuế (Mã số 50) = Mã số 30 + Mã số 40.

Trong ví dụ trên, giả định doanh nghiệp không phát sinh lãi/lỗ từ hoạt động bán, thanh lý bất động sản đầu tư (Mã số 21), lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh được xác định như sau:

STT	Chỉ tiêu	Mã số	Năm nay	Năm trước
1	Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh	30	40.000.000	55.000.000
2	Lợi nhuận khác	40	0	15.000.000
3	Tổng lợi nhuận kế toán trước thuế	50	40.000.000	70.000.000

Đánh giá tổng quát: Tổng lợi nhuận kế toán trước thuế năm nay đạt 40 triệu đồng, giảm 42,86% so với mức 70 triệu đồng của năm trước.

Kết quả cho thấy lợi nhuận của doanh nghiệp đang có xu hướng giảm. Nhà quản trị cần phân tích sâu hơn nguyên nhân biến động của doanh thu, giá vốn, chi phí tài chính và các khoản chi phí hoạt động để xác định những yếu tố tác động lớn nhất đến lợi nhuận.

Đối với doanh nghiệp nhỏ, lợi nhuận từ hoạt động tài chính và hoạt động khác có thể chiếm tỷ trọng không lớn. Tuy nhiên, tại các doanh nghiệp vừa và lớn, những khoản mục này có thể ảnh hưởng đáng kể đến tổng lợi nhuận.

Vì vậy, nhà quản trị cần xem xét tỷ trọng từng thành phần cấu thành lợi nhuận để đánh giá chất lượng và khả năng duy trì kết quả kinh doanh. Lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh cốt lõi thường là cơ sở quan trọng để đánh giá khả năng tạo lợi nhuận từ hoạt động chính, nhưng không mặc nhiên đảm bảo tính bền vững.

Nếu tổng lợi nhuận của doanh nghiệp cao, đạt hoặc vượt kế hoạch nhưng phần lớn đến từ hoạt động tài chính hoặc hoạt động khác thay vì hoạt động kinh doanh cốt lõi, nhà quản trị cần tiếp tục tìm hiểu nguyên nhân và đánh giá khả năng duy trì nguồn lợi nhuận này trong các kỳ tiếp theo.

Ngoài ra, khi đọc BCKQHĐKD, doanh nghiệp nên kết hợp với Báo cáo tình hình tài chính, Báo cáo lưu chuyển tiền tệ và Bản thuyết minh báo cáo tài chính để đánh giá toàn diện tình hình tài chính, khả năng thanh toán và hiệu quả hoạt động.

Bước 3: Phân tích các chỉ tiêu, đọc báo cáo kết quả kinh doanh cùng với Bảng tổng hợp phân tích doanh thu, chi phí và các Báo cáo khác

Sau khi xác định kết quả kinh doanh của từng nhóm hoạt động và đưa ra đánh giá sơ bộ, nhà quản trị cần kết hợp với các báo cáo tổng hợp để phân tích chuyên sâu doanh thu và từng khoản mục chi phí.

Một số nội dung cần tập trung phân tích gồm:

• So sánh kế hoạch và thực tế: Đối chiếu doanh thu, chi phí và lợi nhuận thực tế với kế hoạch hoặc định mức đã xây dựng để đánh giá mức độ hoàn thành mục tiêu kinh doanh.
• Phân tích tỷ trọng chi phí: Xác định tỷ trọng từng khoản chi phí trên doanh thu thuần nhằm nhận diện những khoản mục chiếm tỷ trọng lớn và có khả năng ảnh hưởng đến lợi nhuận.
• Theo dõi biến động doanh thu và chi phí: So sánh số liệu giữa các tháng, quý và năm để nhận diện xu hướng tăng trưởng, suy giảm hoặc các biến động bất thường.
• Phân tích nguyên nhân biến động lợi nhuận: Xác định mức độ ảnh hưởng của doanh thu, giá vốn, chi phí bán hàng, chi phí quản lý và chi phí tài chính đến kết quả kinh doanh.

Việc kết hợp phân tích BCKQHĐKD với các báo cáo quản trị và báo cáo tài chính khác giúp nhà quản trị hiểu rõ hơn tình hình hoạt động thực tế, nhận diện vấn đề trong quá trình vận hành và đưa ra quyết định điều hành phù hợp.

4. Hướng dẫn phân tích báo cáo kết quả kinh doanh chuyên sâu

Bước 1: Tính và phân tích các nhóm chỉ tiêu tài chính quan trọng

Các chỉ số tài chính liên quan Báo cáo kết quả HĐKD bao gồm:

1. Nhóm chỉ số chi phí

2. Nhóm chỉ số tài chính

3. Nhóm chỉ số khả năng sinh lời

a) Phân tích nhóm chỉ số chi phí, ý nghĩa và cách tích

Nhóm chỉ số chi phí giúp doanh nghiệp đánh giá mức độ sử dụng nguồn lực và khả năng kiểm soát chi phí trong quá trình hoạt động kinh doanh. Thông qua việc so sánh chi phí với doanh thu và lợi nhuận, nhà quản trị có thể xác định được khoản mục nào đang chiếm tỷ trọng lớn, có xu hướng tăng bất thường hay làm giảm hiệu quả kinh doanh.

Trong điều kiện doanh thu và các yếu tố khác không đổi, việc kiểm soát, tối ưu chi phí hợp lý có thể giúp doanh nghiệp cải thiện lợi nhuận. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần phân biệt giữa cắt giảm chi phí và tối ưu chi phí, tránh giảm những khoản chi cần thiết làm ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm, dịch vụ hoặc năng lực vận hành.

Khi mở rộng hoạt động kinh doanh, doanh thu và chi phí có thể cùng tăng. Để cải thiện lợi nhuận, doanh nghiệp cần đánh giá mức tăng doanh thu trong mối tương quan với giá vốn và các khoản chi phí phát sinh, đồng thời xem xét cơ cấu sản phẩm, biên lợi nhuận và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Doanh thu tăng nhanh hơn chi phí có thể là tín hiệu tích cực, nhưng cần phân tích thêm chất lượng doanh thu và cơ cấu chi phí để đưa ra kết luận chính xác.

Các tỷ lệ này nên được so sánh qua nhiều kỳ để nhận diện xu hướng. Khi một khoản chi phí tăng nhanh hơn doanh thu, doanh nghiệp cần phân tích nguyên nhân cụ thể thay vì mặc định đó là dấu hiệu hoạt động kém hiệu quả.

b) Phân tích nhóm chỉ số thanh toán

Hệ số khả năng thanh toán lãi vay phản ánh khả năng sử dụng lợi nhuận trước lãi vay và thuế (EBIT) để trang trải chi phí lãi vay phát sinh trong kỳ. Chỉ số này thường được tính theo công thức:

Hệ số khả năng thanh toán lãi vay = EBIT / Chi phí lãi vay

Trong đó:

• EBIT: Lợi nhuận trước lãi và thuế
• Chi phí lãi vay là khoản chi phí lãi vay phát sinh trong kỳ được xác định từ số liệu kế toán và thuyết minh BCTC

Trong trường hợp:

• Hệ số > 1: EBIT lớn hơn  chi phí lãi vay => Doanh nghiệp tạo ra lợi nhuận trước lãi vay và thuế đủ trang trải khoản lãi vay trong kỳ.
• Hệ số = 1: EBIT vừa đủ bù đắp chi phí lãi vay
• Hệ số < 1: EBIT không đủ trang trải chi phí lãi vay, doanh nghiệp có thể gặp áp dựng thanh toán

Hệ số khả năng thanh toán lãi vay càng cao thường cho thấy khả năng trang trải chi phí lãi vay càng tốt. Tuy nhiên, chỉ số này cần được theo dõi qua nhiều kỳ và so sánh với đặc điểm ngành, cơ cấu vốn cũng như tình hình hoạt động của doanh nghiệp.

Lưu ý, không thể căn cứ riêng vào việc lợi nhuận trước thuế dương hay âm để kết luận doanh nghiệp có khả năng thanh toán lãi vay. Hệ số này được xác định từ EBIT và chi phí lãi vay, không phụ thuộc vào một điều kiện bắt buộc rằng lợi nhuận trước thuế phải lớn hơn hoặc bằng 0.

Bên cạnh đó, lợi nhuận kế toán dương không đồng nghĩa doanh nghiệp có đủ tiền để trả nợ. Do lợi nhuận được xác định theo cơ sở dồn tích, doanh nghiệp cần kết hợp phân tích dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh, tình hình thu hồi công nợ, số dư tiền và tương đương tiền, dư nợ vay và lịch thanh toán nợ gốc, lãi vay để đánh giá khả năng trả nợ thực tế.

c) Phân tích nhóm chỉ số khả năng sinh lời 

Nhóm chỉ số khả năng sinh lời giúp đánh giá mức lợi nhuận doanh ngiêp tạo ra từ doanh thu, tài sản và vốn chủ sở hữu. Đây chính là cơ sở để nhà quản trị xem xét hiệu quả hoạt động, khả năng sử dụng nguồn lực và mức độ hấp dẫn của doanh nghiệp đối với nhà đầu tư.

Biên lợi nhuận gộp (GPM – Gross Profit Margin)

GPM phản ánh cứ 100 đồng doanh thu thuần, doanh nghiệp còn lại bao nhiêu đồng lợi nhuận sau khi trừ giá vốn hàng vốn. GPM càng cao cho thấy doanh nghiệp có khả năng kiểm soát giá vốn tốt hoặc có lợi thế về giá bán, cơ cấu sản phẩm.

Công thức tính như sau:

GPM = (Lợi nhuận gộp/Doanh thu thuần) x 100%

Biên lợi nhuận hoạt động (OPM – Operating Profit Margin) 

Chỉ số này phản ánh tỷ lệ lợi nhuận thu được từ hoạt động kinh doanh só với doanh thu thuần. Khi phân tích, cần xác định rõ khoản lợi nhuận sử dụng trong công thức và áp dụng nhất quán giữa các kỳ. Nếu sử dụng EBIT thay cho lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh theo báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, cần ghi rõ cách tính để tránh nhầm lẫn giữa hai chỉ tiêu.

Công thức tính như sau:

OPM = (Lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh / Doanh thu thuần) × 100%

Biên lợi nhuận ròng (NPM – Net Profit Margin)

NPM cho biết cứ 100 đồng doanh thu thuần tạo ra bao nhiêu đồng lợi nhuận sau thuế. Chỉ số này phản ánh kết quả cuối cùng sau khi doanh nghiệp ghi nhận giá vốn, chi phí hoạt động, chi phí tài chính, các khoản thu nhập và chi phí khác cũng như chi phí thuế thu nhập cá nhân.

Công thức tính như sau:

NPM = (Lợi nhuận sau thuế TNDN / Doanh thu thuần) × 100%

Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE – Return on Equity)

ROE phản ánh khả năng tạo lợi nhuận từ nguồn vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp. ROE cao có thể cho thấy doanh nghiệp sử dụng vốn chủ sở hữu hiệu quả, nhưng cần xem xét đồng thời cơ cấu nợ vay và mức độ rủi ro tai chính.

Công thức tính như sau:

ROE = (Lợi nhuận sau thuế TNDN/Vốn chủ sở hữu bình quân) x 100%

Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA – Return on Assets) 

ROA cho biết khả năng tạo lợi nhận từ toàn bộ tài sản doanh nghiệp đang quản lý và sử dụng. Chỉ số này chỉ hỗ trợ đánh giá hiệu quả khai thác tài sản trong hoạt động kinh doanh.

Công thức tính như sau:

ROA = (Lợi nhuận sau thuế TNDN / Tổng tài sản bình quân) × 100%

Đối với ROA và ROE, nên sử dụng số dư bình quân đầu kỳ và cuối kỳ để phản ánh sát hơn quy mô tài sản, vốn chủ sở hữu được sử dụng trong kỳ. Khi so sánh các doanh nghiệp, cần bảo đảm cùng phương pháp tính và cùng phạm vi báo cáo.

Bước 2: Phân tích báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh theo chiều ngang, dọc, chéo

Để đánh giá đầy đủ hiệu quả kinh doanh, doanh nghiệp không nên chỉ xem xét từng chỉ tiêu riêng lẻ mà cần phân tích đa chiều. Ba phương pháp thường được sử dụng là phân tích theo chiều ngang, chiều dọc và chiều chéo.

Phân tích báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh theo chiều ngang

Phân tích theo chiều ngang là việc xem xét và so sánh các chỉ tiêu trên BCKQHĐKD của cùng một doanh nghiệp qua nhiều kỳ như tháng, quý hoặc năm nhằm đánh giá mức độ biến động về doanh thu, chi phí và lợi nhuận.

Đối với doanh nghiệp hoạt động lâu năm, việc theo dõi số liệu thường xuyên giúp nhận diện xu hướng tăng trưởng, suy giảm và các chu kỳ biến động trong hoạt động kinh doanh. Từ đó, nhà quản trị có thể xác định nguyên nhân thay đổi, dự báo rủi ro và chủ động xây dựng phương án ứng phó khi thị trường biến động.

Khi phân tích theo chiều ngang, doanh nghiệp nên xem xét cả mức biến động tuyệt đối và tỷ lệ biến động tương đối.

• Mức biến động tuyệt đối: Chênh lệch giữa giá trị chỉ tiêu kỳ phân tích và kỳ gốc.
• Tỷ lệ biến động: Mức biến động tuyệt đối chia cho giá trị chỉ tiêu kỳ gốc, sau đó nhân 100%.

Công thức:

Mức biến động tuyệt đối = Giá trị kỳ phân tích – Giá trị kỳ gốc

Tỷ lệ biến động (%) = (Mức biến động tuyệt đối / Giá trị kỳ gốc) × 100%

Ví dụ, doanh nghiệp có thể so sánh doanh thu thuần, giá vốn hàng bán, lợi nhuận gộp, chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp và lợi nhuận sau thuế giữa năm nay với năm trước để xác định chỉ tiêu nào tăng, giảm và mức độ biến động ra sao.

Khi so sánh, cần lưu ý:

• Các kỳ phân tích nên có cùng độ dài hoặc được quy đổi về cùng cơ sở thời gian.
• Cần xem xét yếu tố mùa vụ, biến động giá cả, thay đổi quy mô và phạm vi hoạt động.
• Cần kiểm tra các khoản thu nhập, chi phí bất thường có thể làm sai lệch xu hướng.
• Khi số liệu giữa các kỳ được lập theo chế độ kế toán hoặc chính sách kế toán khác nhau, cần xem xét khả năng so sánh và thông tin thuyết minh trước khi đưa ra kết luận.

Đặc biệt, Thông tư 99/2025/TT-BTC áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau ngày 01/01/2026. Vì vậy, khi so sánh BCTC lập theo chế độ cũ với BCTC lập theo chế độ mới, doanh nghiệp cần kiểm tra sự tương đồng của các chỉ tiêu và cách trình bày, không nên mặc nhiên coi toàn bộ số liệu là có thể so sánh trực tiếp.

Phân tích báo cáo kết quả kinh doanh theo chiều dọc

Phân tích theo chiều dọc là phương pháp xác định tỷ trọng của từng chỉ tiêu trong tổng thể để đánh giá cơ cấu doanh thu, chi phí và lợi nhuận của doanh nghiệp.

Đối với BCKQHĐKD, doanh thu thuần thường được lựa chọn làm cơ sở so sánh và quy ước bằng 100%. Các chỉ tiêu còn lại như giá vốn hàng bán, lợi nhuận gộp, chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp và lợi nhuận sau thuế được tính theo tỷ lệ phần trăm trên doanh thu thuần.

Công thức:

Tỷ trọng chỉ tiêu (%) = (Giá trị chỉ tiêu / Doanh thu thuần) × 100%

Thông qua phương pháp này, doanh nghiệp có thể nhận diện cơ cấu chi phí và đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng khoản mục đến lợi nhuận. Chẳng hạn, nếu tỷ trọng giá vốn tăng qua nhiều kỳ, doanh nghiệp cần kiểm tra biến động giá nguyên vật liệu, chi phí nhân công, chi phí sản xuất hoặc cơ cấu sản phẩm. Nếu tỷ trọng chi phí quản lý doanh nghiệp tăng nhanh hơn doanh thu, cần xem xét hiệu quả sử dụng nguồn lực quản lý.

Việc theo dõi tỷ trọng các chỉ tiêu qua thời gian còn hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng kế hoạch doanh thu, phân bổ chi phí và xác định mức giá bán phù hợp. Khi lập phương án kinh doanh, nhà quản trị có thể sử dụng cơ cấu chi phí, biên lợi nhuận và sản lượng hòa vốn để đánh giá tính khả thi của kế hoạch.

Để xác định chính xác các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh, doanh nghiệp có thể phân tích sâu hơn dữ liệu kế toán và dữ liệu quản trị nội bộ theo từng khoản mục chi phí, tài khoản chi tiết, giao dịch, dòng sản phẩm, khu vực kinh doanh hoặc nhân viên bán hàng. Việc phân tích này giúp nhà quản trị nhận diện nguồn tạo doanh thu, kiểm soát chi phí và đánh giá hiệu quả của từng bộ phận.

Lưu ý, các nội dung phân tích chi tiết này thuộc phạm vi quản trị nội bộ, không phải các chỉ tiêu bắt buộc được trình bày trên mẫu BCKQHĐKD B02-DN. Theo Điều 18 Thông tư 99/2025/TT-BTC, doanh nghiệp có thể bổ sung chỉ tiêu trên BCTC để phù hợp với đặc điểm hoạt động và yêu cầu quản lý, nhưng phải đáp ứng các nguyên tắc lập, trình bày BCTC và thực hiện thuyết minh theo quy định.

Một số chỉ tiêu lợi nhuận thường được sử dụng trong phân tích:

Lợi nhuận gộp (GP – Gross Profit):

Lợi nhuận gộp phản ánh phần chênh lệch giữa doanh thu thuần và giá vốn hàng bán, cho biết doanh nghiệp còn lại bao nhiêu lợi nhuận sau khi bù đắp giá vốn.

Khi lợi nhuận gộp thấp hoặc gần bằng 0, doanh nghiệp cần xem xét nguyên nhân từ giá bán, chi phí đầu vào, cơ cấu sản phẩm và hiệu quả sản xuất, kinh doanh. Trong một số trường hợp, doanh nghiệp có thể chấp nhận biên lợi nhuận gộp thấp trong ngắn hạn để duy trì thị trường, nhưng cần đánh giá khả năng bù đắp các chi phí hoạt động khác như chi phí bán hàng, chi phí quản lý và chi phí tài chính.

Do đó, không nên mặc định lợi nhuận gộp gần bằng 0 là thành công. Đây có thể là dấu hiệu cho thấy doanh nghiệp đang chịu áp lực về giá vốn hoặc khả năng định giá sản phẩm, dịch vụ.

Công thức tính như sau:

GP = Doanh thu thuần – Giá vốn hàng bán

Lợi nhuận trước lãi vay và thuế (EBIT – Earnings Before Interest and Taxes)

EBIT là chỉ tiêu phản ánh lợi nhuận trước khi tính chi phí lãi vay và thuế thu nhập doanh nghiệp. Chỉ tiêu này hỗ trợ người phân tích đánh giá kết quả lợi nhuận trước ảnh hưởng của cơ cấu tài trợ vốn và thuế.

Ví dụ, trong giai đoạn đầu tư mở rộng, doanh nghiệp có thể sử dụng nhiều vốn vay, dẫn đến chi phí lãi vay tăng trong khi doanh thu chưa đạt mức kỳ vọng. Khi đó, phân tích EBIT giúp người đọc xem xét kết quả hoạt động trước ảnh hưởng của chi phí lãi vay.

Tuy nhiên, EBIT không phải lúc nào cũng phản ánh riêng lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh cốt lõi. Nếu doanh nghiệp có khoản thu nhập tài chính, lãi/lỗ từ hoạt động bán và thanh lý bất động sản đầu tư hoặc các khoản thu nhập khác đáng kể, các khoản này cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả phân tích. Vì vậy, cần kết hợp xem xét cơ cấu doanh thu, chi phí và các khoản thu nhập trên BCKQHĐKD.

Công thức tính như sau:

EBIT = Lợi nhuận trước thuế + Chi phí lãi vay

Lợi nhuận trước lãi vay, thuế và khấu hao (EBITDA – Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation and Amortization)

EBITDA là chỉ tiêu phân tích phản ánh kết quả hoạt động trước khi tính chi phí lãi vay, thuế thu nhập doanh nghiệp, khấu hao tài sản cố định hữu hình và phân bổ tài sản vô hình.

Chỉ tiêu này loại trừ các khoản chi phí khấu hao và phân bổ không trực tiếp làm phát sinh dòng tiền chi ra tại thời điểm ghi nhận trong kỳ. Nhờ đó, EBITDA hỗ trợ so sánh hiệu quả hoạt động giữa các doanh nghiệp có quy mô tài sản, mức độ đầu tư và cơ cấu tài trợ vốn khác nhau.

Tuy nhiên, EBITDA không đồng nghĩa với dòng tiền thực tế hoặc dòng tiền tự do của doanh nghiệp. Chỉ tiêu này chưa phản ánh đầy đủ nhu cầu vốn lưu động, chi đầu tư tài sản, nghĩa vụ trả nợ gốc và các khoản chi tiền khác. Vì vậy, doanh nghiệp cần kết hợp EBITDA với Báo cáo lưu chuyển tiền tệ và các chỉ số thanh khoản khi đánh giá khả năng tạo tiền.

Công thức tính như sau:

EBITDA = EBIT + Chi phí khấu hao và phân bổ

Phân tích báo cáo kết quả kinh doanh chéo

Phân tích chéo là phương pháp sử dụng các chỉ tiêu theo chiều ngang và chiều dọc để so sánh doanh nghiệp với những đơn vị khác trong cùng ngành hoặc với mức trung bình ngành.

Phương pháp này giúp người phân tích đánh giá vị thế của doanh nghiệp trong tương quan với đối thủ cạnh tranh, nhận diện điểm mạnh, điểm yếu và xác định những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh.

Khi so sánh các doanh nghiệp, cần lưu ý:

• Lựa chọn doanh nghiệp có ngành nghề, mô hình kinh doanh và đặc điểm hoạt động tương đồng.
• Sử dụng số liệu cùng kỳ và cùng phạm vi báo cáo, chẳng hạn cùng so sánh BCTC hợp nhất hoặc cùng so sánh BCTC riêng.
• Thống nhất cách tính các chỉ số tài chính như GPM, OPM, NPM, ROE và ROA.
• Xem xét sự khác biệt về quy mô tài sản, cơ cấu vốn, chính sách kế toán và các khoản thu nhập, chi phí bất thường.
• Ưu tiên số liệu từ BCTC đã được công bố chính thức, có thể đối chiếu và kiểm tra nguồn.

Sau đây chúng ta sẽ cùng phân tích các chỉ tiêu tài chính trên Báo cáo kết quả HĐKD từ năm 2018 đến năm 2022 của 2 Công ty lớn chuyên về lĩnh vực xây dựng theo số liệu trên BCTC được công bố dưới đây:

Bảng phân tích chỉ số 2 công ty theo chiều ngang:

Xét về số tuyệt đối, tổng doanh thu của CTD cao gấp hơn 2 lần doanh thu của VCG, nhưng lợi nhuận gộp của VCG lại cao gấp 1.1 lần của CTD. Tỉ lệ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) về doanh thu và lợi nhuận cho thấy VCG luôn cao hơn CTD.

Doanh thu và lợi nhuận của cả hai có xu hướng giảm từ năm 2019 và chạm đáy vào năm 2020, 2021. Năm 2022 đã nhìn thấy chiều hướng đi lên nhưng chưa mạnh. Lý giải cho sự suy giảm này như sau:

• Năm 2020 đến 2021 dịch covid-19 bùng phát, làm ngưng trệ gần như mọi hoạt động xã hội.
• Cuối năm 2022, Ngân hàng Nhà nước “siết room” tín dụng, tăng lãi suất, các công ty kinh doanh bất động sản và xây dựng gặp rất nhiều trở ngại trong việc vay vốn.
• Sang năm 2023, kinh tế thế giới có nhiều dấu hiệu đang bước vào một chu kỳ suy thoái mới. Minh chứng bằng rất nhiều chỉ số đi xuống, điển hình như PMI (Purchasing Managers Index– Chỉ số quản lý mua) đã giảm tới ngưỡng cảnh báo. Chính phủ đã kịp thời ban hành chính sách điều hành vĩ mô: Chính sách tài khóa (giảm 2% thuế VAT; tăng đầu tư công); Chính sách tiền tệ linh hoạt và nới lỏng hơn (cụ thể là giảm lãi suất và tăng cung tiền). Tuy nhiên, các công ty vẫn phải đối mặt với hàng loạt khó khăn, tình hình kinh doanh vẫn chưa có cơ hội hồi phục như mong muốn.

Biểu đồ doanh thu, lợi nhuận của 2 công ty từ năm 2018 đến năm 2022:

Bảng phân tích chỉ số 2 công ty theo chiều dọc

Theo Bảng tính trên:

Giá vốn của cả hai công ty đều khá cao, trong đó CTD cao hơn VCG trung bình 8%.

Tổng chi phí hoạt động (giá vốn, lãi, chi phí quản lý) năm 2020, 2021, 2022 hai công ty đều cao hơn doanh thu, trong khi lợi nhuận sau thuế vẫn > 0 chứng tỏ lợi nhuận mang lại từ Doanh thu hoạt động tài chính hay Thu nhập khác, mà không mang lại từ hoạt động kinh doanh chính là xây dựng. Các bạn có thể vào Báo cáo thuyết minh của các công ty để tìm hiểu thêm chi tiết.

Biểu đồ giá vốn và lợi nhuận gộp của 2 công ty

Đến đây, chắc hẳn bạn đã có cái nhìn tương đối đầy đủ về khả năng sinh lời của hai công ty. Thông tin sẽ đầy đủ hơn nếu bạn kết hợp thêm việc phân tích chỉ tiêu tài chính trên Bảng cân đối kế toán, Lưu chuyển tiền tệ, Thuyết minh BCTC.

Để đưa ra những quyết định lớn, ngoài các thông tin mang tính chất định lượng của Báo cáo tài chính, Anh/Chị cũng cần tiếp cận thêm những thông tin mang tính chất định tính về doanh nghiệp, bao gồm chất lượng ban điều hành, hội đồng cổ đông, thương hiệu, uy tín… Như vậy sẽ củng cố thêm cơ sở cho nhà quản trị trong chính công ty cũng như nhà đầu tư bên ngoài.

5. Phần mềm kế toán online MISA AMIS công cụ lập, phân tích & đọc báo cáo kết quả kinh doanh thông minh

Bên cạnh đó, từ việc đọc phân tích các chỉ tiêu doanh thu, chi phí và lợi nhuận của từng hoạt động nhà quản trị có thể dự báo được xu hướng biến động của doanh thu, chi phí cũng như các hoạt động của doanh nghiệp. Phần mềm kế toán online MISA AMIS đem đến cho nhà quản trị góc nhìn tổng quát về tình hình tài chính của doanh nghiệp qua các tính năng ưu việt:

• Xem báo cáo điều hành mọi lúc mọi nơi: Giám đốc, kế toán trưởng có thể theo dõi tình hình tài chính ngay trên di động, kịp thời ra quyết định điều hành doanh nghiệp.
• Đầy đủ báo cáo quản trị: Hàng trăm báo cáo quản trị theo mẫu hoặc tự thiết kế chỉnh sửa, đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp thuộc mọi ngành nghề.
• Tự động hóa việc lập báo cáo: Tự động tổng hợp số liệu lên báo cáo thuế, BCTC và các sổ sách giúp doanh nghiệp nộp báo cáo kịp thời, chính xác.

Đặc biệt, MISA AMIS Kế toán còn đưa ra hệ thống các chỉ số phân tích tài chính – công cụ đắc lực cho doanh nghiệp trong công cuộc tính toán và hoạch định tài chính tại đơn vị. Phần mềm MISA AMIS Kế toán được thiết lập sẵn công thức tính cho các hệ số phân tích tài chính. Căn cứ vào số liệu kế toán được nhập vào, phần mềm sẽ tự động tổng hợp và tính toán ra các hệ số này.

Dựa vào đó nhà quản lý có thể nhanh chóng đưa ra những đánh giá tổng quát về tình hình tài chính của doanh nghiệp tại bất cứ thời điểm nào, từ đó đưa ra những quyết định điều hành hợp lý.

Tổng kết

Trên đây là hướng dẫn chi tiết cách đọc hiểu và phân tích báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Việc nắm rõ cách đọc Báo cáo kết quả trong hoạt kinh doanh cùng với các Báo cáo khác (Ví dụ Báo cáo tình hình tài chính – Bảng cân đối kế toán, Báo cáo lưu chuyển tiền tệ, Bản thuyết minh bctc…) sẽ giúp cho nhà quản trị có cái nhìn đầy đủ hơn bức tranh kinh doanh của doanh nghiệp.

Thay vì phải đợi kế toán tổng hợp cuối quý, cuối năm để có báo cáo kết quả kinh doanh, chủ doanh nghiệp có thể theo dõi nhanh chóng, liên tục báo cáo này qua phần mềm kế toán. Một số phần mềm kế toán thông minh như MISA AMIS đã có thể tự động tổng hợp số liệu để lập các bctc nhanh chóng, chính xác.

Trải nghiệm miễn phí